आपल्यापैकी बहुतेक जण FD दरांची तुलना करण्यात तासन्तास घालवतात आणि फॉर्ममधील नॉमिनेशनच्या भागावर जेमतेम दहा सेकंद — तेही तो भरला तर. पण हीच एक ओळ ठरवते की तुमच्या कुटुंबाला पैसे साधारण दोन आठवड्यांत मिळतील, की ते महिनोन्महिने प्रतिज्ञापत्रे, इंडेम्निटी बाँड आणि कोर्टाची कागदपत्रे गोळा करत राहतील.
नियम मोठ्या प्रमाणात बदलले आहेत. 1 नोव्हेंबर 2025 पासून बँका एका ठेवीवर चार नॉमिनीपर्यंत जोडू देतात. आणि RBI च्या सुधारित क्लेम-सेटलमेंट नियमांनुसार — जे बँकांना 31 मार्च 2026 पर्यंत लागू करायचे होते — कागदपत्रे मिळाल्यापासून 15 दिवसांच्या आत डेथ क्लेम निकाली काढणे बंधनकारक आहे. हे मार्गदर्शक नॉमिनेशन, जॉइंट FD आणि क्लेम प्रक्रिया सोप्या भाषेत समजावते.
📑 अनुक्रमणिका
- FD नॉमिनेशन म्हणजे काय — आणि ते का महत्त्वाचे आहे
- नवा नियम: एका FD वर 4 नॉमिनीपर्यंत
- जॉइंट FD — योग्य ऑपरेटिंग मोड कसा निवडावा
- नॉमिनी विरुद्ध जॉइंट होल्डर विरुद्ध कायदेशीर वारस
- ठेवीदाराच्या मृत्यूनंतर FD क्लेम कसा करावा
- नॉमिनी नाही? ₹15 लाखांचा सोपा मार्ग
- ठेवीदाराच्या मृत्यूनंतर व्याज, दंड आणि कर
- नॉमिनी कसा जोडावा किंवा बदलावा
- स्मार्ट टिप्स
- वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
1. FD नॉमिनेशन म्हणजे काय — आणि ते का महत्त्वाचे आहे
नॉमिनेशन म्हणजे बँकेला दिलेली तुमची सूचना: "माझा मृत्यू झाल्यास ही FD या व्यक्तीला द्यावी." नॉमिनी कोणतीही व्यक्ती असू शकते — जोडीदार, मूल, आई-वडील, भावंड किंवा अगदी मित्रही. यासाठी काहीही खर्च येत नाही, दोन-चार मिनिटे लागतात, आणि तुम्ही ते हवे तितक्या वेळा बदलू शकता.
रेकॉर्डवर वैध नॉमिनेशन असेल, तर बँक साधा क्लेम फॉर्म, मृत्यू प्रमाणपत्र आणि नॉमिनीचा ओळखीचा पुरावा यांवर पैसे देऊ शकते — ना वारसा प्रमाणपत्र, ना कोर्टाचा आदेश, ना जामीनदार.
2. नवा नियम: एका FD वर 4 नॉमिनीपर्यंत
ऑक्टोबर 2025 पर्यंत एका ठेवीवर फक्त एकच नॉमिनी ठेवता येत होता. बँकिंग कायदे (दुरुस्ती) अधिनियम, 2025 ने हे बदलले. 1 नोव्हेंबर 2025 पासून तुम्ही चार नॉमिनीपर्यंत ठेवू शकता, दोनपैकी एका पद्धतीने:
| वैशिष्ट्य | एकाच वेळी (Simultaneous) नॉमिनेशन | क्रमवार (Successive) नॉमिनेशन |
|---|---|---|
| कसे काम करते | सर्व नॉमिनी तुम्ही ठरवलेल्या टक्केवारीत पैसे वाटून घेतात | नॉमिनी 1 ते 4 या क्रमाने असतात; पैसे त्यांपैकी फक्त एकालाच मिळतात |
| वाटा | तुम्ही ठरवता — एकूण बेरीज 100% हवी | क्रमातील पहिल्या हयात नॉमिनीला 100% मिळतात |
| कोणासाठी योग्य | जोडीदार आणि मुलांमध्ये पैसे वाटण्यासाठी | पहिली निवड हयात नसल्यास पर्याय ठेवण्यासाठी |
| कुठे उपलब्ध | ठेव खाती, FD सह | ठेव खाती; बँक लॉकरसाठी फक्त हीच पद्धत चालते |
उदाहरण: ₹12 लाखांची FD, दोन पद्धतींनी नॉमिनेशन
समजा रमेश यांची ₹12 लाखांची FD आहे आणि त्यांना पत्नी सुनीता, मुलगा अमन आणि मुलगी रिया यांच्यासाठी तरतूद करायची आहे.
🤝 एकाच वेळी
- सुनीता — 50% → ₹6,00,000
- अमन — 25% → ₹3,00,000
- रिया — 25% → ₹3,00,000
- प्रत्येकाला त्याचा वाटा थेट मिळतो
🔢 क्रमवार
- पहिला: सुनीता यांना पूर्ण ₹12,00,000
- दुसरा: अमन — सुनीता हयात नसतील तरच
- तिसरा: रिया — दोघेही हयात नसतील तरच
- पैसे फक्त एकाच व्यक्तीला मिळतात
* समजावण्यासाठी फक्त मुद्दल दाखवली आहे. FD वरील देय व्याजही नॉमिनींना याच प्रमाणात मिळते.
चार नॉमिनींचा नियम बँक ठेवींना लागू आहे. कंपनी (NBFC) FD आणि पोस्ट ऑफिस ठेवींचे नॉमिनेशन नियम वेगळे असतात, त्यामुळे बुक करण्यापूर्वी अर्जाचा फॉर्म नीट वाचा.
3. जॉइंट FD — योग्य ऑपरेटिंग मोड कसा निवडावा
जॉइंट FD दोन किंवा अधिक व्यक्तींच्या नावावर असते. सर्वांत महत्त्वाची असते ती फॉर्मवर तुम्ही निवडलेली ऑपरेटिंग सूचना, कारण पैसे कोण काढू शकतो — आताही आणि कोणाच्या मृत्यूनंतरही — हे तीच ठरवते.
| मोड | सर्व हयात असताना कोण व्यवहार करतो | एका होल्डरच्या मृत्यूनंतर |
|---|---|---|
| Either or Survivor | कोणताही एक होल्डर | हयात होल्डरला FD मिळते |
| Former or Survivor | फक्त पहिला होल्डर | दुसऱ्या होल्डरला मिळते — पण पहिल्या होल्डरच्या मृत्यूनंतरच |
| Anyone or Survivor(s) (3+ होल्डर) | कोणताही एक होल्डर | हयात होल्डर पुढे चालू ठेवतात |
| Jointly | सर्व होल्डरांनी एकत्र सही करावी लागते | सर्व्हायव्हरशिप नाही — हयात होल्डर आणि मृताच्या कायदेशीर वारसांनी मिळून क्लेम करावा लागतो |
बहुतेक जोडप्यांसाठी Either or Survivor हा सर्वांत व्यवहार्य पर्याय आहे. Former or Survivor अशा पालकांसाठी योग्य आहे ज्यांना हयातभर पूर्ण नियंत्रण स्वतःकडे हवे आहे, पण नंतर पैसे मुलाला मिळावेत असे वाटते.
कराबाबत दोन गोष्टी लक्षात ठेवा: जॉइंट FD चे व्याज आणि TDS पहिल्या होल्डरच्या PAN वर नोंदवले जाते, आणि टॅक्स-सेव्हिंग FD मध्ये कलम 80C ची वजावट फक्त पहिला होल्डर घेऊ शकतो.
4. नॉमिनी विरुद्ध जॉइंट होल्डर विरुद्ध कायदेशीर वारस
👤 नॉमिनी
- FD वर तुम्ही स्वतः नामनिर्देशित करता
- तुमच्या मृत्यूनंतर बँकेकडून पैसे स्वीकारतो
- पैसे विश्वस्त म्हणून धरतो — आपोआप मालक होत नाही
- तुमच्या हयातीत कोणताही अधिकार नाही
👥 जॉइंट होल्डर
- FD वरच सह-धारक म्हणून नाव असते
- निवडलेल्या मोडनुसार FD चा व्यवहार करू शकतो
- सर्व्हायव्हरशिप क्लॉजनुसार पैसे मिळतात
- व्याज पहिल्या होल्डरच्या PAN वर नोंदवले जाते
⚖️ कायदेशीर वारस
- तुमच्या मृत्युपत्राने किंवा वारसा कायद्याने ठरतो
- पैशांचा अंतिम मालक
- नॉमिनी नसेल, तर कागदपत्रांनी दावा सिद्ध करावा लागतो
- नॉमिनीकडून आपला वाटा मागू शकतो
5. ठेवीदाराच्या मृत्यूनंतर FD क्लेम कसा करावा
FD ला नॉमिनी किंवा सर्व्हायव्हरशिप क्लॉज असेल, तर प्रक्रिया छोटी आहे:
बँकेला कळवा
शाखेत जा — अनेक बँका हे ऑनलाइनही स्वीकारतात — आणि मृत्यूची माहिती द्या. डेथ-क्लेम फॉर्म मागा.
तीन मूलभूत कागदपत्रे जमा करा
क्लेम फॉर्म, मृत्यू प्रमाणपत्राची प्रत, आणि दावेदाराचा ओळख व पत्त्याचा पुरावा. रेकॉर्डवर नॉमिनी किंवा सर्व्हायव्हर असेल, तर बँकेने वारसा प्रमाणपत्र, कोर्टाचा आदेश किंवा तिसऱ्या व्यक्तीचा जामीन मागू नये.
ठरवा: आता बंद करायची की चालू ठेवायची
तुम्ही FD लगेच बंद करू शकता — ठेवीदाराच्या मृत्यूनंतर बँकांनी कोणत्याही दंडाशिवाय मुदतपूर्व बंद करू द्यावे लागते. हयात जॉइंट होल्डर सहसा FD मुदतपूर्तीपर्यंत चालूही ठेवू शकतो. बँक कोणते पर्याय देते ते विचारा.
पैसे मिळवा
बँक रक्कम दावेदाराच्या खात्यात जमा करते. RBI च्या नियमांनुसार, सर्व कागदपत्रे मिळाल्यापासून 15 कॅलेंडर दिवसांच्या आत क्लेम निकाली काढणे बंधनकारक आहे.
6. नॉमिनी नाही? ₹15 लाखांचा सोपा मार्ग
नॉमिनीही नाही आणि सर्व्हायव्हरशिप क्लॉजही नाही, तर क्लेम कायदेशीर वारसांना करावा लागतो. लहान रकमांसाठी RBI ने हे सोपे केले आहे:
| परिस्थिती | बँक काय मागते |
|---|---|
| नॉमिनी किंवा सर्व्हायव्हर रेकॉर्डवर आहे | क्लेम फॉर्म, मृत्यू प्रमाणपत्र आणि दावेदाराचा ओळखीचा पुरावा |
| नॉमिनी नाही — ₹15 लाखांपर्यंतचा क्लेम (सहकारी बँकांमध्ये ₹5 लाख) | वरील सर्व कागदपत्रे, शिवाय इंडेम्निटी बाँड, इतर कायदेशीर वारसांचे ना-हरकत किंवा डिस्क्लेमर पत्र, आणि कायदेशीर वारस प्रमाणपत्र किंवा कुटुंबाला ओळखणाऱ्या स्वतंत्र व्यक्तीची घोषणा. तिसऱ्या व्यक्तीचा जामीन नाही. |
| नॉमिनी नाही — मर्यादेपेक्षा जास्त क्लेम | वारसा प्रमाणपत्र, कायदेशीर वारस प्रमाणपत्र किंवा तत्सम कायदेशीर कागदपत्रे (मृत्युपत्र असल्यास प्रोबेट). बँक जामीनही मागू शकते. |
सोप्या मार्गातही प्रत्येक वारसाकडून ना-हरकत पत्र मिळवायला आठवडे लागू शकतात — आणि कोर्टाकडून वारसा प्रमाणपत्र मिळवायला महिने आणि पैसे दोन्ही लागतात. नॉमिनेशन हे सर्व टाळते.
7. ठेवीदाराच्या मृत्यूनंतर व्याज, दंड आणि कर
मृत्यूमुळे कुटुंबाचे व्याजाचे नुकसान होऊ नये, याची काळजी RBI चे नियम घेतात:
| परिस्थिती | बँक किती व्याज देते |
|---|---|
| ठेवीदाराच्या मृत्यूनंतर FD मुदतपूर्तीपूर्वी बंद केली | FD प्रत्यक्षात जितका काळ चालली, त्या कालावधीला लागू दर — कोणताही दंड नाही |
| मृत्यू मुदतपूर्तीपूर्वी झाला, क्लेम मुदतपूर्तीनंतर केला | मुदतपूर्तीपर्यंत ठरलेला दर, त्यानंतर जादा कालावधीसाठी मुदतपूर्तीच्या तारखेला लागू दराने सरळ व्याज |
| FD ची मुदत पूर्ण झाल्यानंतर मृत्यू झाला | मुदतपूर्तीच्या तारखेपासून पैसे देईपर्यंत बचत खात्याचा दर |
कराबाबत: नॉमिनी किंवा वारसाला मिळणारे पैसे हा वारसा आहे, उत्पन्न नाही — भारतात वारसा कर नाही. व्याजाची गोष्ट वेगळी आहे. मृत्यूच्या तारखेपर्यंत मिळालेले व्याज मृत व्यक्तीच्या अंतिम आयकर विवरणपत्रात जाते (जे कायदेशीर वारस भरतो), तर त्यानंतरचे व्याज ज्याला मिळते त्याच्या उत्पन्नात धरले जाते. दावेदाराचा PAN बँकेला लवकर द्या, म्हणजे TDS योग्य व्यक्तीच्या नावावर जमा होईल.
8. नॉमिनी कसा जोडावा किंवा बदलावा
तुमच्या सध्याच्या FD तपासा
प्रत्येक FD पावतीवर किंवा नेट बँकिंगमध्ये "Nomination Registered" आणि नॉमिनीचे नाव आहे का ते पाहा. जुन्या FD मध्ये अनेकदा नॉमिनीच नसतो.
जोडा किंवा अपडेट करा — ऑनलाइन किंवा शाखेत
बहुतेक बँकांच्या नेट बँकिंग किंवा मोबाइल ॲपमध्ये नॉमिनेशनचा पर्याय असतो. नसेल तर शाखेत नॉमिनेशन फॉर्म भरा. यासाठी कोणतेही शुल्क नाही.
पद्धत निवडा
एक नॉमिनी, किंवा चारपर्यंत — टक्केवारीच्या वाट्यासह (एकाच वेळी) किंवा प्राधान्यक्रमाने (क्रमवार).
नॉमिनी अल्पवयीन असल्यास
एका प्रौढ व्यक्तीचे नावही द्या, जी मूल अल्पवयीन असतानाच तुमचा मृत्यू झाल्यास त्याच्या वतीने पैसे स्वीकारेल.
पोचपावती जपून ठेवा
बँकेने तीन कामकाजाच्या दिवसांत तुमच्या विनंतीची पोचपावती द्यायची असते. ती FD च्या कागदपत्रांसोबत ठेवा आणि ती कुठे आहेत हे कुटुंबाला सांगा.
9. स्मार्ट टिप्स
प्रत्येक FD स्वतंत्रपणे तपासा
बचत खात्याचा नॉमिनी तुमच्या ठेवींनाही लागू आहे असे गृहीत धरू नका. प्रत्येक FD वरील नॉमिनीची खात्री करा.
आयुष्यातील मोठ्या घटनांनंतर आढावा घ्या
लग्न, मुलाचा जन्म, घटस्फोट किंवा कुटुंबातील मृत्यू — प्रत्येक वेळी नॉमिनी पुन्हा तपासा.
मृत्युपत्राशी जुळवून ठेवा
मृत्युपत्र आणि नॉमिनेशनमध्ये तीच नावे ठेवा, म्हणजे नंतर कोणाला वाद घालावा लागणार नाही.
जॉइंट FD मुळे विमा संरक्षण वाढते
एकाच बँकेतील वैयक्तिक FD आणि जॉइंट FD ला ₹5 लाखांचे स्वतंत्र संरक्षण मिळते. आमचे DICGC विमा मार्गदर्शक पाहा.
कुटुंबासाठी यादी ठेवा
प्रत्येक ठेवीची बँक, FD क्रमांक, मुदतपूर्तीची तारीख आणि नॉमिनी लिहून ठेवा. ज्या ठेवीची कुटुंबाला माहितीच नाही, तिचा क्लेम ते करू शकत नाहीत.
ज्येष्ठ नागरिक: दोन्ही वापरा
जोडीदारासोबत Either or Survivor FD आणि मुलाला नॉमिनी — यामुळे जवळपास प्रत्येक परिस्थिती सांभाळली जाते. आमचे ज्येष्ठ नागरिक FD मार्गदर्शक वाचा.
10. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
🏦 तुमची पुढची FD योग्य पद्धतीने बुक करा — सर्वोत्तम दर, नॉमिनीसह
40+ बँका आणि NBFC च्या FD दरांची तुलना करा, आणि बुक करतानाच नॉमिनी जोडा.
FD दरांची तुलना करा →अस्वीकरण: हा लेख केवळ माहितीसाठी आहे आणि कायदेशीर, गुंतवणूक किंवा कर सल्ला नाही. नॉमिनेशन आणि क्लेम-सेटलमेंटचे नियम बँकिंग कायदे (दुरुस्ती) अधिनियम, 2025 आणि RBI च्या निर्देशांनुसार ऑक्टोबर 2026 मध्ये बँकांना लागू असलेल्या स्थितीप्रमाणे आहेत; वेगवेगळ्या बँकांचे फॉर्म, मर्यादा आणि प्रक्रिया वेगळ्या असू शकतात, आणि NBFC व पोस्ट ऑफिस ठेवींना स्वतंत्र नियम लागू होतात. शेवटी वारसा कोणाला मिळेल हे तुमच्या मृत्युपत्रावर आणि तुम्हाला लागू असलेल्या वारसा कायद्यावर अवलंबून असते. निर्णय घेण्यापूर्वी तुमच्या बँकेकडून खात्री करा आणि पात्र कायदेशीर किंवा कर सल्लागाराचा सल्ला घ्या.
By Pramod Kumar · B.Tech NIT Nagpur | M.Tech IIT Roorkee | Founder, BookmyFD · 6 ऑक्टोबर 2026 | 9 मिनिट वाचन